Relacja pracownik-pracodawca - Serwis

Bezpieczeństwo pracy w gospodarce cyfrowej w ujęciu Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy (EU-OSHA)

Transformacja cyfrowa jest siłą napędową biznesu oraz życia codziennego i wprowadza w tych sferach radykalne zmiany. Firmy i organizacje, które stawiają technologię w centrum zainteresowania i dziś są pionierami, w przyszłości prawdopodobnie będą liderami w swoich obszarach biznesowych. To właśnie na tym etapie rozwoju należy zwracać szczególną uwagę na fakt, że równorzędnym elementem tych procesów jest i będzie człowiek – jego praca, kreatywność i zaangażowanie.

Dyskusje dotyczące cyfryzacji często koncentrują się na liczbie miejsc pracy, a – jak się wydaje – powinny częściej odnosić się do ich jakości, której bhp jest ważnym elementem.

Gospodarka cyfrowa – jak i dlaczego zmienia się praca?

Gospodarka cyfrowa w ujęciu badaczy to zbiór organizacji i ich relacji o charakterze globalnym, którego głównym czynnikiem sprawczym jest wykładniczy postęp naukowo-techniczny. Nieodzownymi elementami tej gospodarki są: intensywne wykorzystanie technologii informacyjno-komunikacyjnych, integracja systemów fizycznych i cyfrowych, hiperłączność wymuszająca współzależność i współdziałanie, automatyzacja wymiany informacji i analityki danych, nieprzewidywalność rozwoju, zanikanie barier i wynikające stąd nowe możliwości rozwojowe oraz intensywne wykorzystanie nowych modeli biznesowych. Cechy gospodarki cyfrowej to: elastyczność struktur i procesów biznesowych, wysoki poziom innowacyjności, rosnąca efektywność, globalizacja, szybkość reakcji na sygnały generowane przez rynek, szybsze i pełniejsze spełnianie oczekiwań klientów i interesariuszy, generowanie nowych potrzeb konsumenckich, intensyfikacja interakcji biznesowych, kreacja inteligentnych produktów i usług, przejście od posiadania do użytkowania, zmniejszanie roli czynnika ludzkiego oraz powstanie nowych zjawisk i fenomenów. Rozwój gospodarki cyfrowej stwarza zarówno nowe szanse, jak i nowe zagrożenia w prawie wszystkich obszarach ludzkiej egzystencji1.

Cyfryzacja gospodarki, określana mianem czwartej rewolucji przemysłowej (a w krótszej wersji jako Przemysł 4.0), podobnie jak wszystkie poprzednie rewolucje przemysłowe całkowicie zmienia zasady dotyczące środowiska oraz rodzaje i sposoby wykonywania pracy. Warto dodać, że Przemysł 4.0 poprzedzają:

  • Przemysł 1.0, czyli mechanizacja, wynalezienie i wdrożenie silnika parowego, początek uprzemysłowienia;
  • Przemysł 2.0, czyli elektryfikacja i elektryczność, która wyparła silniki parowe i przyczyniła się do stworzenia bardziej wydajnych linii produkcyjnych i zwielokrotnienia produkcji;
  • Przemysł 3.0, czyli cyfryzacja, czyli komputery i oprogramowanie, które umożliwiły sterowanie maszynami, a w efekcie zapewniły ich większą wydajność, precyzję i elastyczność; to właśnie cyfryzacja pozwala na coraz wyższy stopień automatyzacji.

Przemysł 4.0 oznacza integrację systemów i tworzenie sieci, integruje ludzi oraz sterowane cyfrowo maszyny z internetem i technologiami informacyjnymi. Innymi słowy, oznacza unifikację świata rzeczywistego maszyn produkcyjnych ze światem wirtualnym internetu i technologii informacyjnej.

Ludzie, maszyny oraz systemy IT automatycznie wymieniają informacje w toku produkcji – w obrębie fabryki oraz w obrębie różnych systemów IT działających w przedsiębiorstwie. Obejmuje cały łańcuch: od złożenia zamówienia i dostarczenia komponentów dla trwającej produkcji do wysyłki towaru do klientów i usługi posprzedażowej. Warto zauważyć, że środowisko Przemysłu 4.0 wspiera załogę pracowniczą jak nigdy dotąd, zapewniając dostęp do praktycznie każdej przydatnej informacji w dowolnym czasie i z dowolnego miejsca. Producenci, którzy wdrażają rozwiązania Przemysłu 4.0, mogą obniżać koszty produkcji i w sposób elastyczny reagować na zapytania klientów, przez co zyskują istotną przewagę nad konkurencją.

Rola człowieka w czwartej rewolucji przemysłowej

Celem Przemysłu 4.0 nie jest tworzenie fabryk, w których ludzie zostają zastąpieni przez roboty, lecz uczynienie fabryk lepszymi miejscami pracy, w których dzięki nowym rozwiązaniom ludzie otrzymają wsparcie znacznie większe niż dotychczas. W europejskim badaniu przedsiębiorstw na temat nowych zagrożeń (ESENER) z 2019 r. cyfryzacja była wskazywana jako czynnik mogący znacząco wpływać na bezpieczeństwo i higienę pracy. Jednak badanie także pokazuje, że mimo coraz częstszego wykorzystania robotów, laptopów, smartfonów lub urządzeń noszonych na ciele (nasobnych), w mniej niż jednym na cztery miejsca pracy (24%) prowadzi się dyskusje na temat potencjalnego wpływu takich technologii na kwestie bhp3.

Pogłębione obserwacje i analizy, badania środowiska pracy i pracowników oraz prognozowanie zmian w tym zakresie należą do kluczowych zadań Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy (EU-OSHA). W celu zapewnienia szczegółowych informacji decydentom politycznym, zapobiegania zagrożeniom i promowania dobrych praktyk agencja prowadziła w latach 2020-2022 projekty dotyczące związków cyfryzacji z bezpieczeństwem pracy.

Obejmowały one przeglądy literatury, badania ankietowe, wywiady, analizę przykładów oraz przegląd polityk i praktyk stosowanych w państwach UE.

Dotyczyły obszarów takich jak:

  • zaawansowana robotyka i automatyzacja zadań, a zwłaszcza wpływ automatyzacji zadań i zmian zakresu pracy na bhp,
  • inteligentne roboty współpracujące (koboty);
  • monitorowanie pracowników i bhp – w tym nowe formy zarządzania pracownikami, wspomagane przez sztuczną inteligencję bądź algorytmy, np. gamifikacja pracy;
  • praca za pośrednictwem platform internetowych;
  • analizy przykładów dobrych praktyk odnoszących się do bezpieczeństwa pracy w świecie cyfrowym, dotyczących m.in. takich technologii, jak rzeczywistość wirtualna, rzeczywistość rozszerzona i inteligentne środki ochrony indywidualnej.

W rezultacie tych działań EU-OSHA wyodrębniła i scharakteryzowała takie obszary, jak: cyfryzacja, zaawansowana robotyka i sztuczna inteligencja, egzoszkielety, duże zbiory danych, sztuczna inteligencja i algorytmy, inteligentne środki ochrony indywidualnej, rzeczywistość wirtualna i rzeczywistość rozszerzona, obróbka przyrostowa, praca zdalna, praca platformowa.

Cyfryzacja

Rozwój technologii cyfrowych – sztucznej inteligencji, zaawansowanej robotyki, powszechnej łączności, Internetu Rzeczy i dużych zbiorów danych, urządzeń do noszenia na ciele, urządzeń mobilnych i platform internetowych – powoduje zmiany charakteru i miejsca pracy, podmiotów ją świadczących i czasu jej wykonania, a także sposobu organizacji i prowadzenia pracy. Tempo zachodzących zmian jest obecnie bezprecedensowo wysokie – technologie cyfrowe zapewniają już podstawowe usługi dla wszystkich sektorów gospodarki i społeczeństwa. Cyfryzacja stwarza możliwości wprowadzania innowacyjnych i obiecujących zmian w miejscu pracy, a zarazem stawia przed nami kolejne wyzwania. Przy dobrym zarządzaniu może się przyczynić do ograniczenia zagrożeń zawodowych i otworzyć nowe perspektywy poprawy warunków pracy. Dzięki rozpoznaniu potencjalnych problemów w zakresie bhp można w stopniu maksymalnym wykorzystać zaawansowane technologie, a jednocześnie zadbać o bezpieczeństwo w środowisku pracy.

Zaawansowana robotyka i sztuczna inteligencja

Roboty stają się mobilne, inteligentne i zdolne do współpracy. Urządzenia inteligentne realizują coraz więcej zadań, już nie tylko fizycznych, lecz także poznawczych, wykonywanych dotąd przez ludzi. Pracownicy są coraz częściej nadzorowani przy użyciu technologii i algorytmów monitorujących – w takim stopniu, że w przyszłości będą mogły nimi zarządzać inteligentne urządzenia. Gospodarka, w której bez przerwy funkcjonują ogólnoświatowe wzajemne powiązania, wymaga coraz bardziej elastycznej organizacji pracy – w konsekwencji powstały w niej nowe formy pracy, jak np. praca za pośrednictwem platform internetowych.

W tym kontekście należy zwrócić szczególną uwagę na psychospołeczne i organizacyjne czynniki ryzyka, ponieważ mogą one prowadzić do nasilenia się poziomu stresu zawodowego i pogorszenia stanu zdrowia psychicznego. Pojawiają się też nowe wyzwania w zakresie bezpieczeństwa pracy i ergonomii, w tym związane z funkcjonalnymi zagrożeniami dotyczącymi cyberbezpieczeństwa, czy w zakresie stosowania przepisów regulujących kwestie bhp. Inteligentne koboty będą powszechnie obecne w miejscach pracy dzięki temu, że bardzo zaawansowane czujniki umożliwiają współpracę między ludźmi i maszynami. Amazon ma już 100 tys. wyposażonych w sztuczną inteligencję kobotów, które wykorzystuje w swoich operacjach dystrybucyjnych. Koboty w większości mają wbudowane algorytmy samooptymalizacji i dzięki nim mogą się uczyć od ludzkich współpracowników. Wraz z coraz częstszym wykorzystaniem sztucznej inteligencji roboty będą w stanie wykonywać nie tylko zadania fizyczne, lecz także coraz więcej zadań poznawczych. Już teraz mogą samodzielnie wykonywać niektóre z tych zadań, np. wspomagać sprawy sądowe lub diagnostykę medyczną, a w funkcjach związanych z obsługą klienta staną się wręcz nieodzowne.

Oczekuje się, że inteligentne roboty będą wykorzystywane w wielu różnych warunkach i branżach, m.in. w sektorze usług opiekuńczych i zdrowotnych, hotelarstwie i gastronomii, rolnictwie, działalności wytwórczej, przemyśle, transporcie i usługach. Dzięki robotyce można odsunąć pracowników od zadań związanych z zagrożeniami zawodowymi i poprawić jakość pracy przez przekazanie powtarzalnych zadań szybkim, dokładnym i niemęczącym się maszynom.

Koboty mogą też ułatwić dostęp do pracy wielu osobom, które obecnie są wykluczone, np. osobom z niepełnosprawnościami lub pracownikom starszym. Coraz większy udział mobilnych i inteligentnych robotów w pracy może się jednak przekładać na większe ryzyko wypadków wynikających z bezpośredniego kontaktu ludzi z robotami lub wykorzystywanymi przez nich urządzeniami. Mimo że inteligentne roboty stale się uczą i są projektowane z uwzględnieniem wszystkich możliwych scenariuszy zachowań, to jednak mogą się zachować w sposób nieprzewidziany. Pracownicy zaś, zmuszeni do dorównania inteligentnym kobotom pod względem tempa, wydajności i poziomu pracy, mogą odczuwać dużą presję, powodującą negatywne skutki dla bezpieczeństwa i zdrowia, zwłaszcza psychicznego. Dodatkowo upowszechnienie się pracy z robotami potencjalnie doprowadzi do znacznego ograniczenia kontaktów ze współpracownikami i dostępu do wsparcia społecznego, co również jest niekorzystne dla zdrowia psychicznego pracowników.

Posiedzenie dubajskiego wyższego komitetu ds. rozwoju technologii przyszłości i gospodarki cyfrowej, na którym zatwierdzono nowy etap strategii metaverse
(fot. https://www.mediaoffi ce.ae/)

Dubai Metaverse Strategy

Wiosną 2022 r. Hamdan ibn Muhammad Al Maktum, książę i następca tronu emira Dubaju, ogłosił ogólne założenia tzw. strategii metaverse, która w ciągu pięciu lat ma zapewnić Dubajowi 40 tys. nowych miejsc pracy i 4 mld dolarów. Zgodnie z inicjatywą Dubaj wejdzie w fazę rozwoju kilku kluczowych nowych technologii, w tym sztucznej inteligencji (AI), web3, blockchain i wielu innych. Strategia metaverse w Dubaju ma na celu zasilenie krajowej gospodarki i wsparcie wysiłków na rzecz wzrostu liczby firm blockchainowych, edukacji przyszłych programistów, użytkowników i twórców treści internetowych. Będzie również ukierunkowana na turystykę krajową, pracę zdalną, opiekę zdrowotną, prawo, edukację, handel detaliczny i inne kluczowe sektory2.

Egzoszkielety

W niektórych miejscach pracy wprowadzono nowoczesne urządzenia wspomagające, przeznaczone do noszenia na ciele, czyli tzw. egzoszkielety, które mają pomagać pracownikom wykonującym czynności fizyczne i odciążać ich układ mięśniowy. Chociaż zakres wdrożenia egzoszkieletów na szerszą skalę jest wciąż nieznany, to już wykazały one swoją przydatność np. w zastosowaniach wojskowych lub w opiece medycznej. Mimo że potencjalne korzyści z ich stosowania mogą mieć duże znaczenie, należy również wziąć pod uwagę ewentualne problemy, jakie urządzenia te mogą stwarzać w kontekście bhp. Nie wiadomo chociażby, jakie mogą być długofalowe skutki stosowania egzoszkieletów dla fizjologicznych, biomechanicznych i psychospołecznych cech ich użytkowników. Zgodnie z hierarchią środków zapobiegawczych w pierwszej kolejności zawsze należy rozważać ochrony zbiorowe, rozwiązania techniczne i organizacyjne, a indywidualne techniczne środki zapobiegawcze, np. wyposażenie pracownika w egzoszkielet, uznaje się za ostateczność.

Zrobotyzowane stanowisko do obróbki wykończeniowej elementów drewnianych w firmie

Robot – współpracownik stolarza

Choć proces produkcji przedmiotów branży stolarskiej nadal w dużej mierze polega na pracy ręcznej, to firmy coraz częściej decydują się na wprowadzenie robotów, które wyróżnia imponująca precyzja i powtarzalność. W ten sposób redukuje się poziom błędów, co przynosi jeszcze większe korzyści w zakresie wydajności i jakości oraz stanowi ważny czynnik w zwiększaniu konkurencyjności. Jednym z przykładów przedsiębiorstw z branży stolarskiej, które zdecydowały się na automatyzację procesu produkcji, jest firma Dobry Stolarz. Zadaniem postawionym przed integratorem było usprawnienie procesu szlifowania elementów z drewna. Produkcja w branży stolarskiej często jest pracochłonna, monotonna i wymagająca pod względem fizycznym. Automatyzacji poddano więc czynności, w trakcie których wykonuje się wiele ruchów i następuje przekładanie elementu, a mianowicie: ręczną obróbkę na szlifierce i polerce oraz gratowanie. Proces, do którego potrzebne było wdrożenie robota, charakteryzował się wysokim stopniem monotonności, był wykonywany ok. 500-600 razy w ciągu zmiany i polegał na obróceniu niewielkiego detalu drewnianego na ściernicy listkowej. Na stanowisku do obróbki elementów drewnianych wdrożono robota przemysłowego, który dokładnie odwzorowywał ruchy i podniósł wydajność procesu. Pracownicy mogli zostać oddelegowani na inne stanowiska4.

Duże zbiory danych, sztuczna inteligencja i algorytmy

Coraz częściej do monitorowania pracowników w czasie rzeczywistym stosuje się cyfrowe urządzenia monitorujące – przenośne bądź do noszenia lub umieszczenia w odzieży lub na ciele. Praca jest w coraz większym stopniu nadzorowana i koordynowana przez algorytmy i sztuczną inteligencję, które, wykorzystując duże zbiory danych, śledzą informacje dotyczące wydajności pracowników, ich lokalizacji, istotnych oznak stresu i mikroekspresji, a nawet analizują głos i nastrój. Około 40% działów zasobów ludzkich w przedsiębiorstwach międzynarodowych korzysta obecnie z aplikacji ze sztuczną inteligencją, a 70% uważa, że jest to obszar priorytetowy dla ich organizacji. Jak wynika z badania ankietowego przeprowadzonego wśród kadry kierowniczej wyższego szczebla, w wielu branżach i sektorach przemysłu na całym świecie ponad 70% respondentów uważa, że w ciągu najbliższych 10 lat powszechne stanie się wykorzystywanie sztucznej inteligencji do oceny efektywności pracowników i ustalania nagród, ale aż cztery piąte ankietowanych nie czułoby się komfortowo, gdyby zarządzała nimi inteligentna maszyna6. Wszechobecne monitorowanie, możliwe dzięki cyfrowym technologiom monitorującym z wykorzystaniem sztucznej inteligencji, może mieć negatywny wpływ zwłaszcza na zdrowie psychiczne pracowników.

Mogą oni mieć poczucie, że tracą kontrolę nad treścią, tempem oraz harmonogramem pracy oraz sposobem jej wykonywania, że nie mogą nawiązywać kontaktów społecznych ani robić przerw w wybranym przez siebie czasie oraz że naruszona jest ich prywatność. Wykorzystywanie danych np. do nagradzania, karania lub nawet wykluczania pracowników może być źródłem stresu i braku poczucia bezpieczeństwa. Aby temu zapobiec, należy zapewnić transparentność w gromadzeniu i wykorzystywaniu takich danych. Co do zalet tych rozwiązań: nowe rodzaje inteligentnych narzędzi monitorujących mogą zapewniać lepszą kontrolę wskaźników związanych z bhp, wspierać działania prewencyjne i podnosić skuteczność zarządzania bezpieczeństwem pracy.

Inteligentne środki ochrony indywidualnej

Przenośne miniaturowe urządzenia monitorujące, wbudowane w środki ochrony indywidualnej, umożliwiają monitorowanie zagrożeń w czasie rzeczywistym i mogą być wykorzystywane na potrzeby wczesnego ostrzegania o zagrożeniach, stresie, problemach zdrowotnych i zmęczeniu. Pracownikom można udzielać zindywidualizowanych porad w czasie rzeczywistym, aby wpływać na ich zachowanie oraz poprawiać stan bezpieczeństwa. Organizacje mogą też kompilować i wykorzystywać dane przy prognozowaniu potencjalnych problemów w zakresie bhp i rozpoznawaniu obszarów wymagających interwencji na poziomie organizacyjnym. Jednak w kontekście przetwarzania dużych ilości wrażliwych danych osobowych, które mogą zostać wygenerowane, konieczne są skuteczne strategie i systemy oraz etyczne decyzje. Nieprawidłowe działanie lub generowanie niewłaściwych danych lub porad może także spowodować wypadki, urazy lub problemy zdrowotne.

Rzeczywistość wirtualna i rzeczywistość rozszerzona

Rzeczywistość wirtualna i rzeczywistość rozszerzona umożliwiają fizyczne wyłączenie wielu pracowników z niebezpiecznego otoczenia, ponieważ mogą być wykorzystane np. do obsługi technicznej czy do szkoleń immersyjnych. Rzeczywistość rozszerzona może również dostarczać informacji kontekstowych na temat ukrytych zagrożeń, takich jak np. obecność azbestu, kabli elektrycznych lub gazociągów. Wiarygodność rzeczywistości rozszerzonej zależy jednak od zapewnienia dostępu do odpowiednich źródeł aktualnych informacji. Urządzenia wykorzystujące rzeczywistość wirtualną i rzeczywistość rozszerzoną mogą być również źródłem zagrożeń związanych z rozpraszaniem uwagi, nadmiarem informacji i dezorientacją, a także stanowić przyczynę problemów mięśniowo-szkieletowych oraz zmęczenia wzroku.

Obróbka przyrostowa

Drukowanie 3D stanie się powszechniejsze, coraz częściej wykorzystuje się biodruk do wytwarzania produktów lub narządów biologicznych. Postęp w zakresie technologii drukowania 3D stwarza ogromne możliwości, a według oczekiwań dodanie czwartego wymiaru pozwoli na produkcję materiałów zmieniających się w czasie. Wszystko to wiąże się z ogromnym potencjałem, ale również z ewentualnymi nowymi zagrożeniami dla bezpieczeństwa i zdrowia pracowników, jeśli weźmie się pod uwagę, że technologia ta może być wykorzystywana w rozproszonych, małych przedsiębiorstwach i mikroprzedsiębiorstwach, w których stan zabezpieczenia pracowników przed zagrożeniami produkcyjnymi i substancjami niebezpiecznymi jest niewystarczający. Ponieważ przedmioty wytwarzane w produkcji przyrostowej są często jednorazowe, trudno jest określić lub egzekwować normy dotyczące bhp.

Egzoszkielet Apogee+ firmy German Bionic odciąży personel pielęgniarski w zadaniach związanych z codzienną opieką nad pacjentami (fot. German Bionic)

Egzoszkielet – wsparcie w opiece pielęgniarskiej

W pracy klinicznej, opiece pielęgniarskiej i geriatrycznej istnieje wiele scenariuszy, w których kluczowe znaczenie ma wsparcie personelu medycznego w takich czynnościach, jak: podnoszenie i przenoszenie pacjentów między łóżkami i wózkami inwalidzkimi, wykonywanie badań, mycie pacjentów, zmienianie pozycji unieruchomionych pacjentów lub pomaganie pacjentom w przyjęciu wygodniejszej lub wyprostowanej pozycji. Wykonywanie tych czynności bez odpowiedniego wsparcia stanowi zagrożenie dla zdrowia pracowników w perspektywie średnio- i długoterminowej, a niekiedy może nawet zmusić opiekunów do przejścia na wcześniejszą emeryturę. Przykładem rozwiązania stanowiącego odpowiedź na te wyzwania jest egzoszkielet Apogee+, który znacząco zmniejsza obciążenie kręgosłupa pielęgniarki czy pielęgniarza, a przy tym zapewnia ergonomię podczas interakcji z pacjentem5.

Praca zdalna

Cyfrowe technologie, mobilność i powszechna łączność umożliwiają większą elastyczność i zapewniają lepszą równowagę między życiem zawodowym a prywatnym. Mogą jednak oznaczać również zwiększone zapotrzebowanie na stałą dostępność pracownika, nieregularne godziny pracy, zacieranie się granic między pracą a życiem pozazawodowym oraz wzrost popularności tymczasowych formy zatrudnienia. Ogólnoświatowy zasięg cyfrowych technologii komunikacyjnych jest podstawowym motorem gospodarki, która funkcjonuje całą dobę, przez siedem dni w tygodniu.

Osoby chcące się komunikować i wymieniać informacje nie muszą już pozostawać w tym samym miejscu. Elastyczność warunków oraz czasu pracy coraz częściej staje się normą, która stwarza dla pracowników (i gospodarki) zarówno atrakcyjne możliwości, jak i potencjalne zagrożenia dla bezpieczeństwa i zdrowia. Osiągnięcie równowagi praca – życie osobiste zależy od tego, czy elastyczność związana z pracą mobilną będzie realną szansą dla pracowników, czy też wymogiem narzuconym przez pracodawców dla własnego zysku. Główne obawy dotyczące bhp wynikają z faktu, że pracownicy mogą być bardziej obciążeni pracą, pracować zbyt długo i łączyć życie zawodowe z prywatnym w sposób dla nich niekorzystny. Problemami są też praca w izolacji i poczucie osamotnienia, brak wsparcia społecznego oraz niedogodności związane z mniejszą pomocą ze strony organizacji. Wraz z rozpowszechnieniem elastycznych warunków pracy i cyfrowych technologii komunikacyjnych coraz częściej mogą występować zaburzenia układu mięśniowo-szkieletowego, ponieważ w wielu przypadkach miejsca pracy nie są dostosowane ergonomicznie, a pracodawcy mają nad nimi niewielką kontrolę. Stanowi to istotne wyzwanie pod względem bezpieczeństwa pracy. Ponieważ cyfryzacja powoduje, że praca jest wykonywana głównie w pozycji siedzącej, częściej mogą też występować takie problemy zdrowotne, jak otyłość, cukrzyca typu 2 i nowotwory. Zasoby ludzkie są coraz bardziej rozproszone i zróżnicowane, a praca przez całą dobę i w elastycznych warunkach staje się normą, co powoduje, że zarządzanie bezpieczeństwem pracy i jego nadzorowanie mogą się stać większym wyzwaniem. Hierarchiczne struktury przedsiębiorstw zmieniają się i wielu pracowników samodzielnie zarządza swoją pracą bądź jest nadzorowanych zdalnie lub przez sztuczną inteligencję, wskutek czego możliwa jest utrata pewności co do tego, kto odpowiada za bhp oraz jak należy prowadzić nadzór i regulację w tym obszarze.

Miniaturowa elastyczna biodrukarka 3D opracowana w UNSW Sydney podczas wykonywania druku 3D na powierzchni nerki świni (fot. dr Thanh Nho Do)

Biodrukowanie 3D wewnątrz ludzkiego ciała

Dotychczas znane techniki biodruku 3D polegają na wytwarzaniu biomateriałów na zewnątrz ciała, a następnie na ich wszczepianiu do ciała, co wiąże się z operacją na otwartym polu i ryzykiem infekcji. Naukowcy z Uniwersytetu Nowej Południowej Walii z siedzibą w Sydney (University of New South Wales – UNSW Sydney) stworzyli jednak prototypowe urządzenie, za pomocą którego można drukować żywe komórki w 3D bezpośrednio na narządach wewnętrznych i które może być używane jako uniwersalne endoskopowe narzędzie chirurgiczne. Ta niewielka, elastyczna biodrukarka 3D, którą można wprowadzić do organizmu podobnie jak endoskop i dostarczać za jej pomocą wielowarstwowe biomateriały na powierzchnię narządów wewnętrznych i tkanek, jest wyposażona w wysoce zwrotną głowicę obrotową, przymocowaną do końca długiego, elastycznego, przypominającego węża robota, którym można sterować z zewnątrz. Według badaczy wraz z dalszym rozwojem tej technologii w ciągu pięciu do siedmiu lat będzie ona mogła być wykorzystywana przez lekarzy, którym znacznie ułatwi pracę (a przy tym zapewni większe bezpieczeństwo pacjentów), ponieważ uzyskają oni dostęp do trudno dostępnych obszarów wewnątrz ciała poprzez małe nacięcia skóry lub naturalne otwory

Praca platformowa

Za sprawą platform internetowych powstały nowe modele biznesowe, łączące popyt na pracę z jej podażą. Platformy te mogą zwiększyć dostępność rynku pracy dla słabszych grup społecznych oraz uregulować pracę nierejestrowaną. Praca za pośrednictwem platform internetowych obejmuje różne formy – zazwyczaj w pewnym sensie nietypowe – różne rodzaje stanowisk pracy i wiele niestandardowych form zatrudnienia, od pracy wymagającej wysokich kwalifikacji wykonywanej przez internet po pracę usługową wykonywaną w domach lub innych lokalizacjach i zarządzaną przy użyciu aplikacji sieciowych.

W związku z tym występują również znaczne różnice pod względem warunków pracy i zagrożeń dla jej bezpieczeństwa, ponieważ zależą one od specyfiki danej działalności. Natomiast zagrożenia dla bhp mogą być spotęgowane przez specyficzne cechy pracy wykonywanej za pośrednictwem platform internetowych. Do tych cech należą: żądania wykonania pracy składane z krótkim wyprzedzeniem, kary za brak dostępności oraz dzielenie stanowisk pracy na zadania, które mają węższy zakres oraz są stale obserwowane i oceniane pod kątem efektywności. Dodatkowa presja wynika z większej konkurencji (ponieważ internetowy rynek pracy staje się globalny i dostępny dla coraz większej liczby pracowników), nieregularnego czasu pracy, zacierania się granic między życiem zawodowym a prywatnym, niejasnego statusu zatrudnienia, braku pewności dochodów, braku szkoleń, braku uprawnień socjalnych (takich jak świadczenia chorobowe i płatny urlop), słabej reprezentacji pracowniczej i braku pewności co do tego, kto jest odpowiedzialny za bhp. Praca za pośrednictwem platform internetowych jest korzystna ze względu na elastyczność czasu i miejsca, jednak w wielu przypadkach ta elastyczność jest pracownikom narzucana. Pracownicy zatrudnieni w ramach niestandardowych form pracy o niskiej jakości zazwyczaj cierpią z powodu gorszego stanu zdrowia fizycznego i psychicznego. W gospodarce opartej na platformach internetowych pojawiają się nowe wyzwania dotyczące ochrony pracy i zarządzania bhp, a najważniejsze pytania dotyczą obecnie odpowiedzialności i regulacji prawnych w tym zakresie. W większości państw członkowskich przepisy bhp zależą od stosunku pracy, który staje się trudniejszy do ustalenia w kontekście specyficznych cech pracy platformowej, takich jak trójstronne relacje między zaangażowanymi stronami, tymczasowy i nieformalny charakter pracy oraz jej samodzielność i mobilność.

Wyzwania i szanse

Wskutek cyfryzacji w obszarze bhp pojawią się zarówno nowe wyzwania, jak i nowe możliwości. To, czy przeważą możliwości, będzie zależało od sposobu wdrażania technologii, zarządzania nimi i ich prawnego uregulowania. Technologie cyfrowe mogą na różne sposoby pomagać w prowadzeniu działań na rzecz bhp, np. przez odsunięcie pracownika z niebezpiecznego środowiska pracy, przez innowacyjne metody monitorowania zagrożeń lub przez poprawę jakości pracy, polegającą na odciążeniu pracowników od powtarzalnych bądź rutynowych zadań. Technologie cyfrowe i nowe formy zatrudnienia mogą też dać pracownikom większą samodzielność i elastyczność pracy bądź ułatwić dostęp do rynku pracy bardziej zróżnicowanej populacji pracowników, zwłaszcza grupom społecznym wymagającym większego wsparcia, takim jak osoby z niepełnosprawnościami, pracownicy starsi czy osoby wypełniające domowe obowiązki opiekuńcze. Cyfryzacja stwarza również możliwości w zakresie skuteczniejszych szkoleń bhp, zaawansowanej oceny ryzyka zawodowego, komunikacji i nadzorowania obszaru bezpieczeństwa pracy. Jednak w zależności od sposobu zaprojektowania i wdrożenia technologii oraz od otoczenia organizacyjnego i statusu zatrudnienia cyfryzacja może prowadzić do większego narażenia niektórych pracowników na zagrożenia wynikające z braku ergonomii i niedostatecznego stanu bezpieczeństwa pracy, w tym cyberbezpieczeństwa.

Zagrożenia o charakterze organizacyjnym i psychospołecznym, nasilenie się stresu w pracy oraz pogorszenie się zdrowia psychicznego to kolejne możliwe konsekwencje: coraz silniejszej presji na osiąganie wysokich wyników i większej złożoności pracy, nieregularnego czasu pracy, ograniczenia kontaktów społecznych, braku wsparcia pracowniczego, zacierania się granic między życiem zawodowym a prywatnym oraz nowych form zatrudnienia o niejasnym statusie. Cyfryzacja świata pracy jest również wyzwaniem w odniesieniu do obecnych mechanizmów zarządzania i regulacji prawnych w zakresie bhp oraz uwidacznia braki w tych mechanizmach. Może to dotyczyć np. niektórych form pracy wykonywanej za pośrednictwem platform internetowych czy sytuacji, gdy pracownikami zarządzają inteligentne maszyny.

Przykłady działań w zakresie bhp związanych z cyfryzacją pracy

  • Opracowanie zasad etycznych dotyczących cyfryzacji, kodeksów postępowania i właściwego zarządzania;
  • silny nacisk na „zapobieganie przez projektowanie” przy połączeniu czynnika ludzkiego i projektowania zorientowanego na pracownika;
  • udział pracowników w projektowaniu i wdrażaniu strategii dotyczącej cyfryzacji;
  • współpraca między środowiskiem akademickim, przemysłem, partnerami społecznymi i rządami w zakresie badań i innowacji w dziedzinie technologii cyfrowych, w celu właściwego uwzględnienia czynnika ludzkiego;
  • wprowadzanie ram regulacyjnych w celu precyzowania zakresu odpowiedzialności i obowiązków dotyczących bhp, w odniesieniu do nowych systemów i nowych sposobów pracy;
  • dostosowany system edukacji i szkoleń dla pracowników, podnoszenie kompetencji cyfrowych;
  • objęcie skutecznym systemem bhp wszystkich pracowników funkcjonujących w cyfrowym świecie pracy.

Podsumowanie

Technologia cyfrowa sama w sobie nie jest ani dobra, ani zła. Zachowanie równowagi między wyzwaniami a możliwościami wynikającymi z cyfryzacji zależy od właściwego wykorzystania rozwiązań technicznych oraz sposobu zarządzania nimi i ich uregulowania w kontekście społecznych, politycznych i gospodarczych tendencji, takich jak demograficzne zmiany w zasobach siły roboczej, stan gospodarki, postawy społeczne, zarządzanie i umiejętności.

Wzrost poziomu bezpieczeństwa i pozytywny wpływ na poprawę stanu zdrowia przez minimalizowanie ewentualnego negatywnego wpływu cyfryzacji na bezpieczeństwo i zdrowie pracowników jest jednym z priorytetów Unii Europejskiej. Unijna kampania „Zdrowe i bezpieczne miejsce pracy”, która rozpocznie się w październiku 2023 r., będzie poświęcona właśnie związkom pomiędzy cyfryzacją i kwestiami bhp. Wszystkie zainteresowane osoby i przedsiębiorstwa zapraszamy do udziału w niej i włączania się w upowszechnianie tematyki bezpieczeństwa pracy w świecie cyfrowym.

Wioleta Klimaszewska
Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy

Kontakt: wioleta.klimaszewska@ciop.pl

 

 

Źródło: "Bezpieczeństwo pracy w gospodarce cyfrowej w ujęciu Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy (EU-OSHA)", Bezpieczeństwo Pracy. Nauka i Praktyka, nr 8, 2023, str. 12-16

 

1 M Goliński. Gospodarka cyfrowa, gospodarka informacyjna, gospodarka oparta na wiedzy – różne określenia tych samych zjawisk czy podobne pojęcia określające różne zjawiska? Roczniki Kolegium Analiz Ekonomicznych SGH. 2018, 49: 177-190, https://rocznikikae.sgh.waw.pl/p/roczniki_kae_z49_13.pdf [dostęp: 5.05.2022 r.].

2 https://www.metaverselearning.space/dubai-government-launches-metaverse-tech-strategy [dostęp 1.07.2022r.].

3 Europejskie badanie przedsiębiorstw na temat nowych i pojawiających się zagrożeń(ESENER), EU-OSHA 2019, https://visualisation.osha.europa.eu/esener/en/survey/overview/2019 [dostęp. 1.07.2022 r.].

4 Robotyzacja w branży stolarskiej – robot jako współpracownik, https://przemysl-40.pl/index.php/2022/06/08/robotyzacja-w-branzy-stolarskiej [dostęp:30.06.2022 r.].

5 https://germanbionic.com/en/exoskeletons-for-the-healthcare-sector/ [dostęp:8.06.2023 r.].

6 Foresight on new and emerging occupational safety and health risks associated with digitalisation by 2025, Safety and health at work EU-OSHA, https://osha.europa.eu/en/publications/foresight-new-and-emerging-occupational-safety-and-health-risks-associated [dostęp: 20.06.2023 r.].

7 https://newsroom.unsw.edu.au/news/science-tech/3d-bioprinting-inside-humanbody-could-be-possible-thanks-new-soft-robot [dostęp: 20.06.2023 r.].

 

Opracowano i wydano na podstawie wyników VI etapu programu wieloletniego pn. „Rzadowy Program Poprawy Bezpieczeństwa i Warunków Pracy”, finansowanego w zakresie zadań służb państwowych ze środków Ministerstwa Rodziny i Polityki Społecznej [zadanie nr 7.ZS.08 pt. „Komunikowanie zagadnień bezpieczeństwa pracy w szczególności poprzez informacyjne kampanie społeczne (w tym kampanię Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy), media społecznościowe oraz newsletter, z uwzględnieniem współpracy z instytucjami krajowymi i międzynarodowymi”]. Koordynator pogramu: Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy.

 
0
0
0
6
2
7
6
7