Nowe, atypowe formy pracy – charakterystyka

Czym są nowe formy pracy? Według raportu Eurofound [8] z 2018 r., w którym przedstawiono nowe formy pracy pojawiające się w Europie, charakteryzują się one następującymi cechami:

• niekonwencjonalnym miejscem wykonywania pracy (np. pracą w domu),
• niekonwencjonalnymi godzinami pracy,
• korzystaniem z technologii ICT (np. z telefonów komórkowych, laptopów, tabletów)1,
• nietypowymi stosunkami pracy,
• nietypowym czasem pracy (nieciągłością, sporadycznością),
• networkingiem wśród osób samozatrudnionych,
• niezależnością od sektorów i zawodów.

Rys. Elastyczny czas pracy w Unii Europejskiej. Procent odpowiedzi na pytanie: „W jaki sposób ustalane są Pana/Pani godziny pracy?” (źródło: Eurofound, 2017)

We wspomnianym raporcie wyróżniono kilka rodzajów nowych form pracy, w tym nowe formy stosunków pracy, trybu pracy i samozatrudnienia.

W ramach nowych form stosunków pracy można wymienić [8]:

• dzielenie stanowiska pracy (job sharing) – pracodawca zatrudnia co najmniej dwóch pracowników do wspólnego wykonywania określonej pracy – te dwa stanowiska pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy łączą się w jedno stanowisko na pełny etat;
• dzielenie się pracownikiem (employee sharing) – jeden pracownik jest zatrudniony przez grupę pracodawców (ale nie za pośrednictwem agencji pracy tymczasowej) i w rezultacie jest zatrudniony na stałe w pełnym wymiarze czasu pracy;
• praca za talony (voucher-based work) – stosunek pracy opiera się na płatności za usługi talonem zakupionym od autoryzowanej organizacji.

Nowe formy trybu pracy (w jaki sposób praca jest wykonywana) to np. [8]:

• praca zdalna oparta na technologiach informacyjnych i telekomunikacyjnych (ICT-based mobile work) – pracownicy mogą wykonywać pracę z dowolnego miejsca i w dowolnym czasie, korzystając z nowoczesnych technologii;
• praca dorywcza (casual work) – pracodawca nie ma obowiązku regularnego zapewniania pracy pracownikowi, lecz korzysta z jego usług w zależności od potrzeb;
• zarządzanie tymczasowe (interim management) – wysoko wykwalifikowani specjaliści są zatrudniani tymczasowo na potrzeby określonego projektu lub w celu rozwiązania konkretnego problemu;
• praca portfelowa (portfolio work) – osoba samozatrudniona wykonuje usługi dla wielu klientów;
• praca platformowa (platform work) – zatrudnienie przebiega za pośrednictwem platform internetowych, które łączą nabywców i dostawców usług lub produktów. Większe zadania często są dzielone na mniejsze, wykonywane przez różne osoby.

Jako przykład nowej formy samozatrudnienia można natomiast podać zatrudnienie wspólne (collaborative employment). Polega ono na tym, że osoby wykonujące wolny zawód, freelancerzy, osoby samozatrudnione lub mikroprzedsiębiorstwa współpracują – w celu przezwyciężenia ograniczeń wynikających z rozmiaru przedsiębiorstwa czy izolacji zawodowej – np. na zasadzie coworkingu, kooperatyw bądź organizacji parasolowych.

Poszczególne formy pracy mogą się do pewnego stopnia pokrywać – np. praca zdalna wykonywana za pośrednictwem technologii ICT może zawierać elementy pracy portfelowej lub platformowej [8] – zatem granice między nimi są dość umowne. Niemniej jednak każda z tych form zawiera charakterystyczne elementy i może mieć nieco inny wpływ na jakość życia zawodowego osób pracujących. Poszczególne formy pracy mogą być też wykonywane zarówno przez osoby na umowach o pracę, jak i osoby samozatrudnione czy na umowach cywilnoprawnych, które w Polsce są zaliczane do atypowych form pracy.

Nowe sposoby wykonywania pracy

Bardziej ogólne, choć zbliżone do koncepcji Eurofound podejście do opisu nowych form pracy proponują Demerouti i in. [11]. Nowe sposoby wykonywania pracy – New Ways of Working (NWW) – to koncepcja związana z pracą zdalną opartą na technologiach informacyjnych i telekomunikacyjnych (ICT-based mobile work), ale też z pracą portfelową czy platformową. Autorzy wskazują na trzy główne cechy takiej pracy: czas pracy staje się coraz bardziej elastyczny, występuje coraz większa dowolność w zakresie miejsca pracy, a jej wykonywanie jest wspomagane przez wideokonferencje, smartfony i komunikatory. W związku z tym nowe formy pracy definiuje się tu jako pracę zaprojektowaną w taki sposób, że pracownicy mogą kontrolować czas i miejsce jej wykonywania, używając elektronicznych sposobów komunikacji. Można tu również przywołać koncepcję nomadic workers, tj. pracowników swobodnie określających miejsce i czas wykonywania pracy dzięki użyciu technologii ICT [12].

Nowe formy pracy w Polsce

W Polsce zamiennie stosuje się określenia „nowe” i „nietypowe” bądź „atypowe” formy pracy. Nietypowość zatrudnienia pracowniczego może przyjmować postać umów terminowych czy umów o pracę w niepełnym wymiarze godzin. Nietypowe formy zatrudnienia niepracowniczego to: zatrudnienie na podstawie umowy cywilnoprawnej, samozatrudnienie oraz elastyczne formy zatrudnienia [13]. Jak piszą Owczarek i Czarzasty [14]: nie wszystkie nowe formy pracy, które ujmuje w swojej klasyfikacji Eurofound, znajdują odzwierciedlenie w polskim systemie prawnym. Przykładowo zarządzanie tymczasowe (kontrakt menedżerski) jest rozbudowaną formą umowy cywilnoprawnej, a dzielenie się pracownikiem oraz dzielenie stanowiska pracy polegają na nowej organizacji pracy, których podstawą prawną są istniejące regulacje dotyczące pracy w niepełnym wymiarze [14]. Według autorów w Polsce praca za talony praktycznie nie występuje, nie ma też żadnej podstawy prawnej. Praca platformowa co prawda funkcjonuje na rynku pracy, ale nie jest jeszcze w wystarczającym stopniu uregulowana prawnie. Stąd też, jak zauważają Owczarek i Czarzasty [14], trudno ocenić skalę występowania nowych form organizacji pracy opisanych przez Eurofound [8], a powoływać się można jedynie na dane dotyczące form zatrudnienia spotykanych w Polsce. Badania prowadzone przez Instytut Spraw Publicznych [15] wskazują jednak, że chociaż w polskim prawie pracy niektóre nowe formy pracy, które są obecne w Unii Europejskiej, nie funkcjonują, to wszystkie ze zdefiniowanych przez Eurofound [8] były wskazywane przez ankietowane osoby pracujące jako spotykane w praktyce. Respondenci najczęściej deklarowali wykonywanie pracy dorywczej, dzielenie stanowiska pracy i pracę zdalną, a najrzadziej – pracę za talony, pracę portfelową oraz pracę platformową. Doświadczenie z pracą dorywczą (kiedykolwiek) deklarowała ponad połowa badanych osób. Pozostałe formy pracy były wskazywane znacznie rzadziej: od 11% do 23% [15].

Tabela 1. Nowe formy pracy (w tym nowe formy stosunków pracy i trybu pracy) a warunki pracy i potencjalne skutki dla dobrostanu pracowników (źródło: opracowanie własne na podstawie Eurofound [8])

_________________________

BIBLIOGRAFIA

[8] Eurofound. Overview of new forms of employment – 2018 update. Luxembourg: Publications Offi ce of the European Union, 2018.

[11] DEMEROUTI E. i in. New ways of working: Impact on working conditions, work-family balance, and well-being. [W:] The impact of ICT on quality of working life. Dordrecht: Springer, 2014, pp. 123-141.

[12] SPINUZZI C. Working alone together: Coworking as emergent collaborative activity. Journal of Business and Technical Communication. 2012, 26(4): 399-441.

[13] HILDT-CIUPIŃSKA K., PAWŁOWSKA-CYPRYSIAK K. Elastyczni i zrównoważeni pracownicy. Równowaga praca – życie w kontekście elastycznych form zatrudnienia. Materiały informacyjne. CIOP-PIB. Warszawa 2019.

[14] OWCZAREK D., CZARZASTY J. Nowe formy pracy a atypowe formy zatrudnienia w Polsce. [W:] D. Owczarek (red.), Nowe formy pracy w Polsce. Warszawa: Instytut Spraw Publicznych, 2018, s. 31-37.

[15] PAŃKOW M., OWCZAREK D., KOZIAREK M. Nowe formy pracy w doświadczeniach pracodawców i pracowników w Polsce. [W:] D. Owczarek (red.), Nowe formy pracy w Polsce. Warszawa: Instytut Spraw Publicznych, 2018, s. 49-74.

Opracowano i wydano na podstawie wyników V etapu programu wieloletniego pn. „Poprawa bezpieczeństwa i warunków pracy”, finansowanego w zakresie badań naukowych i prac rozwojowych ze środków Narodowego Centrum Badań i Rozwoju (projekt nr I.PB.06 pt. „Praca 4.0. Nowe formy pracy a dobrostan pracowników”). Koordynator programu: Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy.