Substancje reprotoksyczne wykazują niekorzystny wpływ na funkcje rozrodcze oraz płodność zarówno u kobiet, jak i mężczyzn, a ponadto mogą negatywnie oddziaływać na rozwój potomstwa. W publikacji przedstawiono klasyfikację substancji reprotoksycznych zgodnie z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1272/2008 (CLP) oraz zdefiniowano pojęcie substancji reprotoksycznych w kontekście środowiska pracy. Omówiono obowiązki pracodawców związane z narażeniem zawodowym na te związki chemiczne w świetle obowiązujących przepisów prawa. Ponadto scharakteryzowano wybrane substancje chemiczne o działaniu reprotoksycznym, stosowane w różnych gałęziach przemysłu oraz w medycynie, ze szczególnym uwzględnieniem ich potencjalnego wpływu na zdrowie pracowników.

Benzydyna to organiczny związek chemiczny z grupy diamin aromatycznych. W przeszłości była stosowana do produkcji barwników azowych, a obecnie znajduje zastosowanie w analizie chemicznej. Benzydyna to substancja bardzo toksyczna dla ludzi. Badania epidemiologiczne wykazały, że zawodowe narażenie na benzydynę zwiększa ryzyko wystąpienia raka pęcherza moczowego. Niezależnie od drogi narażenia w badaniach na zwierzętach stwierdzono różne typy nowotworów (głównie wątroby i gruczołu Zymbala u gryzoni, a także gruczołu sutkowego u samic szczurów). Benzydyna została sklasyfikowana w Unii Europejskiej jako substancja rakotwórcza i jej stosowanie jest ściśle regulowane. Agencja IARC (2012) zaliczyła benzydynę oraz barwniki metabolizowane do benzydyny do grupy 1 – substancji rakotwórczych dla ludzi. W Stanach Zjednoczonych podobną opinię wyraziły: Narodowy Program Toksykologiczny (2021), Agencja Ochrony Środowiska (2016), Administracja ds. Bezpieczeństwa i Higieny Pracy (1974), Narodowy Instytut Bezpieczeństwa i Higieny Pracy (2018). Narażenie na benzydynę powinno być ograniczone do poziomu możliwie najniższego. W Polsce dotychczas obowiązywały wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń dla benzydyny wynoszące: NDS – 0 mg/m3 oraz NDSCh – 0 mg/m3 (DzU 2018 poz. 1286 ze zm.). Przy przyjętym poziomie akceptowalnego ryzyka (10-3  10-4) proponuje się przyjęcie wartości NDS dla benzydyny na poziomie 0,0001 mg/m3. Brak jest podstaw do ustalenia wartości stężenia chwilowego (NDSCh) oraz dopuszczalnego stężenia w materiale biologicznym (DSB). Substancja powinna zostać opatrzona notacją „skóra” (wchłanianie przez skórę może tak samo istotne, jak przy narażeniu drogą oddechową). Substancja powinna zostać opatrzona notacją „Carc. 1A”, co oznacza substancję rakotwórcza kategorii 1A (substancja o udowodnionym lub potencjalnym działaniu rakotwórczym dla ludzi – na podstawie badań epidemiologicznych).

Metylohydrazyna jest związkiem chemicznym wykorzystywanym głównie jako paliwo rakietowe, rozpuszczalnik oraz jako produkt pośredni w syntezie leków i chemikaliów rolniczych. Mediany stężeń śmiertelnych LC₅₀ (1 h) mieszczą się w zakresie 150 ÷ 470 mg/m³. Ostre narażenie na metylohydrazynę może prowadzić do podrażnienia skóry i błon śluzowych, wymiotów, biegunki oraz objawów neurotoksycznych, takich jak drżenia i drgawki. U zwierząt poddanych długotrwałemu narażeniu obserwowano rozwój anemii hemolitycznej i powstawanie methemoglobinemii, ze szczególnie wyraźnym nasileniem u psów i małp. Badania in vitro i in vivo wykazały, że metylohydrazyna ma potencjalne działanie mutagenne i genotoksyczne. W testach bakteryjnych odnotowano indukcję mutacji, pęknięcia pojedynczej nici DNA oraz metylację guaniny w strukturze DNA. Rakotwórcze działanie metylohydrazyny zostało potwierdzone zarówno po narażeniu inhalacyjnym (u myszy, szczurów, chomików), jak i po podaniu drogą pokarmową (u myszy i chomików). Ekspozycja prowadziła do rozwoju nowotworów w różnych narządach, w tym przysadki, wątroby, nadnerczy i płuc. Metylohydrazyna może być wchłaniana do organizmu drogą inhalacyjną, przez skórę oraz drogą pokarmową. Substancja ulega metabolizmowi z udziałem enzymów cytochromu P450, a jej metabolity są wydalane zarówno z powietrzem wydychanym, jak i z moczem. Wartość najwyższego dopuszczalnego stężenia (NDS) metylohydrazyny została określona na podstawie jej działania indukującego anemię hemolityczną, obserwowanego u szczurów, psów i małp poddanych ekspozycji inhalacyjnej. Najniższe stężenie powodujące obserwowalny efekt toksyczny (LOAEC) wyniosło 0,384 mg/m³. W związku z tym rekomenduje się utrzymanie obowiązującej wartości NDS na poziomie 0,02 mg/m³ (0,01 ppm) oraz oznakowanie substancji symbolami „Skóra” i „Carc. 1B”. Nie ma podstaw do określenia wartości chwilowej (NDSCh) ani dopuszczalnej wartości w materiale biologicznym (DSB). Niniejszy artykuł obejmuje zagadnienia związane ze zdrowiem, bezpieczeństwem i higieną pracy, będące przedmiotem badań w dziedzinach nauk o zdrowiu oraz inżynierii środowiska

Zgodnie z wymaganiami prawnymi narażenie na pole elektromagnetyczne (pole-EM) powinno być oceniane i ograniczane w środowisku pracy ze względu na zagrożenia elektromagnetyczne związane ze skutkami bezpośredniego i pośredniego oddziaływania pola-EM na pracujących i obiekty materialne. Długotrwałe pomiary autonomiczne umożliwiające próbkowanie wartości chwilowych parametrów narażenia na pole-EM i dokumentowanie ich zmienności w czasie (czyli automatyczne pomiary rejestratorami noszonymi przy ciele osoby, której narażenie podlega ocenie) mogą być wykorzystane do monitorowania parametrów pola-EM oddziałującego na pracujących podczas ich zróżnicowanych aktywności. Pomiary autonomiczne (rozkładu narażenia człowieka w czasie) różnią się od pomiarów rozkładu przestrzennego wartości chwilowych (pomiarów punktowych) natężenia pola-EM niezaburzonego (tzn. pola-EM zmierzonego w rozpatrywanym środowisku pracy, ale bez obecności człowieka w otoczeniu miernika), które aktualnie wspierają służby bezpieczeństwa i higieny pracy. Pomiary autonomiczne pozwalają na bardziej realistyczne powiązanie parametrów narażenia pracujących na pole-EM z warunkami ich aktywności podczas całego dnia pracy, chociaż przy słabszej korelacji wyników pomiaru z ich dokładną lokalizacją i z parametrami pola-EM niezaburzonego w określonym miejscu. Uwzględniając warunki typowego narażenia pracujących na pole-EM stref ochronnych (tzn. silnego narażenia) i właściwości metrologiczne dostępnej aparatury do pomiaru pola-EM, opracowano metodę wykorzystania pomiarów autonomicznych parametrów pola-EM in situ w przestrzeni pracy do oceny narażenia na pole-EM pracujących. Przedyskutowano także możliwe praktyczne wdrożenie tej metody do oceny narażenia (uwzględniającej formalnie obowiązujące kryteria dotyczące niezaburzonego pola-EM) występującego podczas użytkowania wybranych urządzeń i instalacji (elektroenergetycznych, nadawczych systemów radiokomunikacyjnych, krótkofalowych i mikrofalowych medycznych urządzeń fizykoterapeutycznych).

Formamid jest bezbarwną, bezwonną cieczą o niskiej lepkości, szeroko stosowaną jako rozpuszczalnik przemysłowy. Jest wykorzystywany w produkcji barwników, farmaceutyków, pestycydów oraz włókien akrylowych. Ponadto pełni funkcję składnika smarów olejowych, cieczy hydraulicznych oraz środków przeciwoblodzeniowych stosowanych na lotniskach. Formamid jest także wykorzystywany jako środek zmiękczający w produkcji papieru, klejów zwierzęcych oraz produktów rozpuszczalnych w wodzie. Działa również jako odczynnik w badaniach genetycznych oraz jako krioprotektant. Głównymi drogami narażenia na formamid w środowisku pracy są układ oddechowy oraz skóra. Celem niniejszej pracy jest opracowanie metody oznaczania formamidu w powietrzu na stanowiskach pracy, charakteryzującej się wysoką czułością i selektywnością. Metoda ta umożliwia precyzyjne określenie stężeń formamidu, co pozwala na rzetelną ocenę narażenia zawodowego. Opracowana metoda polega na adsorpcji par formamidu na żelu krzemionkowym, a następnie na desorpcji substancji przy użyciu metanolu. Tak otrzymany roztwór jest poddawany analizie chromatograficznej. Do badań wykorzystano chromatograf gazowy sprzężony ze spektrometrem mas (GC-MS), wyposażony w polarną kolumnę kapilarną HP-INNOWAX o długości 60 m, średnicy 0,25 mm i grubości filmu fazy stacjonarnej 0,50 μm. Wskazania spektrometru mas pracującego w trybie SCAN wykazują liniową zależność od stężenia formamidu w badanym zakresie 18 ÷ 375 μg/ml. Metoda charakteryzuje się dobrą precyzją i dokładnością oraz spełnia wymagania normy PN-EN 482 dotyczącej procedur oznaczania czynników chemicznych. Opracowana metoda oznaczania formamidu w powietrzu na stanowiskach pracy została zapisana w postaci procedury analitycznej zamieszczonej w załączniku. Niniejszy artykuł obejmuje zagadnienia związane ze zdrowiem, bezpieczeństwem i higieną pracy, będące przedmiotem badań w dziedzinach nauk o zdrowiu oraz inżynierii środowiska.

W VI etapie programu wieloletniego pn. „Rządowy Program Poprawy Bezpieczeństwa i Warunków Pracy” w ramach zadania 3.ZS.03 w 2025 r. odbyły się trzy posiedzenia Międzyresortowej Komisji ds. Najwyższych Dopuszczalnych Stężeń i Natężeń Czynników Szkodliwych w Środowisku Pracy, na których rozpatrywano siedem dokumentacji wartości dopuszczalnych poziomów narażenia zawodowego. Rozpatrywano dokumentacje dla tritlenku diboru, 1,4-dioksanu, butan-1-olu, benzydyny i jej soli – frakcji wdychalnej, metylohydrazyny, ołowiu i jego związków nieorganicznych oraz diizocyjanianów. Określono wprowadzenie wartości dopuszczalnych dla ołowiu i jego związków nieorganicznych w świetle dyrektywy 2024/869 z dnia 13 marca 2024 r. oraz wprowadzenie wspólnej dla wszystkich diizocyjanianów wartości najwyższego dopuszczalnego stężenia (NDS) i najwyższego dopuszczalnego stężenia chwilowego (NDSCh), w przeliczeniu na stężenie grupy NCO, a także wprowadzenie zmian w tabeli 2 stanowiącej załącznik nr 2 do rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej (DzU 2023, poz. 1661), w części C „Mikroklimat”. Wyniki działalności Komisji w 2025 r. przedstawiono w trzech notatkach w czasopiśmie Bezpieczeństwo Pracy. Nauka i Praktyka, publikacji popularnonaukowej w kwartalniku Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy, jednej publikacji w miesięczniku Przemysł Chemiczny oraz referatach na konferencjach naukowych i seminariach szkoleniowych.